Στην ανατολικότερη άκρη της Κοιλάδας των Ναών, εκεί όπου ο λόφος κατηφορίζει προς τη θάλασσα και το βλέμμα αγκαλιάζει τη νότια ακτή της Σικελίας, δεσπόζει ένας από τους πιο εμβληματικούς ναούς του αρχαίου Ακράγαντα. Είναι γνωστός παγκοσμίως ως Ναός της Ήρας (Tempio di Giunone ή Tempio di Hera). Ωστόσο, η σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα έχει δείξει ότι αυτή η ονομασία δεν αντανακλά απαραίτητα την αρχική του αφιέρωση. Αντίθετα, αποτελεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις όπου μια παραδοσιακή ταύτιση διατηρήθηκε επί αιώνες, παρά το γεγονός ότι τα διαθέσιμα αρχαιολογικά στοιχεία δεν την επιβεβαιώνουν.

Για περισσότερους από είκοσι τέσσερις αιώνες, ο ναός παρακολουθεί σιωπηλά την ιστορία του τόπου, έχοντας επιβιώσει από πολέμους, πυρκαγιές, σεισμούς και την αδιάκοπη φθορά του χρόνου. Αποτελεί δε, ένα από τα σημαντικότερα δείγματα της δωρικής αρχιτεκτονικής στη Μεγάλη Ελλάδα και ένα από τα πρώτα μνημεία που αντικρίζει ο επισκέπτης όταν ξεκινά την περιήγησή του στην Κοιλάδα των Ναών.

Ένας ναός στο απόγειο της δύναμης του Ακράγαντα

Ο ναός οικοδομήθηκε περίπου μεταξύ 450 και 440 π.Χ., σε μια εποχή κατά την οποία ο Ακράγας συγκαταλεγόταν στις ισχυρότερες και πλουσιότερες ελληνικές πόλεις της Δύσης. Η πόλη, που είχε ιδρυθεί από αποίκους της Γέλας το 580 π.Χ., γνώρισε εντυπωσιακή οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη κατά τον 5ο αιώνα π.Χ. Η εύφορη γη, το εμπόριο και ο πλούτος που συγκέντρωσε επέτρεψαν στους κατοίκους της να ανεγείρουν μία από τις πιο εντυπωσιακές σειρές ελληνικών ναών που σώζονται μέχρι σήμερα.

Ο ναός ανεγέρθηκε στο ανατολικό άκρο του λόφου των ναών, σε θέση που δεν επιλέχθηκε τυχαία. Από εδώ ελεγχόταν ολόκληρη η νότια πρόσβαση προς την πόλη, ενώ το μνημείο γινόταν ορατό από μεγάλη απόσταση, τόσο από τη στεριά όσο και από τη θάλασσα.

Μία άλλη άποψη του ναού της Ήρας.

Ήταν πράγματι αφιερωμένος στην Ήρα;

Για πολλούς αιώνες ο ναός ήταν γνωστός ως Ναός της Ήρας Λακινίας, επειδή λόγιοι της Αναγέννησης και των νεότερων χρόνων ταύτισαν το μνημείο με μια αναφορά του Ρωμαίου συγγραφέα Πλίνιου του Πρεσβύτερου. Η ερμηνεία αυτή υιοθετήθηκε ευρέως και πέρασε στη βιβλιογραφία, στους ταξιδιωτικούς οδηγούς και τελικά στη συλλογική μνήμη.

Σήμερα όμως η εικόνα είναι διαφορετική. Η ίδια η ενημερωτική πινακίδα του Αρχαιολογικού Πάρκου αναφέρει ότι:

Η απόδοση του ναού στην Ήρα οφείλεται σε λανθασμένη ερμηνεία ενός κειμένου Λατίνου συγγραφέα.

Μέχρι σήμερα δεν έχει βρεθεί επιγραφή, αναθηματικό εύρημα ή άλλο αρχαιολογικό τεκμήριο που να αποδεικνύει με βεβαιότητα σε ποια θεότητα ήταν αφιερωμένος. Για τον λόγο αυτό, αρκετοί αρχαιολόγοι προτιμούν πλέον να χρησιμοποιούν τον όρο «ο λεγόμενος Ναός της Ήρας», διατηρώντας τη συμβατική ονομασία για λόγους αναγνώρισης, αλλά επισημαίνοντας ότι η πραγματική αφιέρωση παραμένει άγνωστη.

Η αρχιτεκτονική του ναού

Ο ναός αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της ώριμης δωρικής αρχιτεκτονικής του 5ου αιώνα π.Χ. Είναι κατασκευασμένος από την τοπική κιτρινωπή ασβεστολιθική πέτρα (calcarenite), η οποία αφθονούσε στην περιοχή. Όπως και οι υπόλοιποι ναοί του Ακράγαντα, η επιφάνειά του ήταν καλυμμένη με λεπτό λευκό επίχρισμα και έφερε έντονα χρώματα, στοιχεία που σήμερα έχουν σχεδόν χαθεί.

Ο ναός είναι περίπτερος, με έξι κίονες στις στενές πλευρές και δεκατρείς στις μακρές, σύμφωνα με τον καθιερωμένο δωρικό κανόνα. Η κάτοψή του περιλαμβάνει πρόναο, σηκό (cella), οπισθόδομο. Τόσο ο πρόναος όσο και ο οπισθόδομος διέθεταν δύο κίονες ανάμεσα στις παραστάδες (in antis), ενώ στο εσωτερικό των πλευρικών τοίχων υπήρχαν στενές κλίμακες που οδηγούσαν στη στέγη, ένα στοιχείο που διατηρείται ακόμη και σήμερα όπως αναφέρεται σε επίσημες πηγές του αρχαιολογικού χώρου.

Ο μεγάλος βωμός

Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι ανατολικά του ναού σώζονται τα θεμέλια του μνημειακού βωμού, καθώς οι περισσότεροι στέκονται στο επιβλητικό μνημείο και αγνοούν ό,τι είναι λιγότερο εντυπωσιακό για το μάτι. Σύμφωνα με πληροφορίες του αρχαιολογικού πάρκου, μια κλίμακα δέκα βαθμίδων οδηγούσε στην υπερυψωμένη πλατφόρμα όπου τελούνταν οι δημόσιες θυσίες. Η ύπαρξη τόσο μεγάλου βωμού υπογραμμίζει ότι οι σημαντικότερες τελετές της αρχαίας ελληνικής λατρείας πραγματοποιούνταν στον υπαίθριο χώρο μπροστά από τον ναό και όχι στο εσωτερικό του.

Η φωτιά του 406 π.Χ.

Το 406 π.Χ. οι Καρχηδόνιοι πολιόρκησαν και κατέλαβαν τον Ακράγαντα. Οι αρχαίες πηγές περιγράφουν την καταστροφή της πόλης, ενώ η αρχαιολογία προσφέρει σήμερα μια συγκλονιστική επιβεβαίωση. Η αρχαιολογική έρευνα έχει εντοπίσει σε αρκετούς λίθους του ναού έντονα ίχνη καύσης. Σύμφωνα με την επίσημη ερμηνεία του Αρχαιολογικού Πάρκου, τα ίχνη αυτά πιθανότατα συνδέονται με την καταστροφή του Ακράγαντα από τους Καρχηδονίους το 406 π.Χ. Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης περιγράφει ότι, μετά την άλωση της πόλης, ο Ιμίλκων λεηλάτησε τα ιερά και τις κατοικίες και οι Καρχηδόνιοι δεν σεβάστηκαν ούτε όσους είχαν καταφύγει στους ναούς ως ικέτες (Βιβλιοθήκη Ιστορική XIII.90).

«Ο Ιμίλκων, αφού εισήγαγε τον στρατό του μέσα στην πόλη με την αυγή, θανάτωσε σχεδόν όλους όσοι είχαν απομείνει. Ακόμη και όσους είχαν καταφύγει ως ικέτες στους ναούς, οι Καρχηδόνιοι τούς έσυραν έξω και τους σκότωσαν. […] Έπειτα, αφού λεηλάτησε συστηματικά τα ιερά και τις κατοικίες, συγκέντρωσε τόσο μεγάλο πλούτο, όσο ήταν φυσικό να διαθέτει μια πόλη διακοσίων χιλιάδων κατοίκων, που από την ίδρυσή της δεν είχε ποτέ κυριευθεί και ήταν μία από τις πλουσιότερες ελληνικές πόλεις της εποχής.»

Βιβλιοθήκη Ιστορική, Βιβλίο XIII.90.1–4, Διόδωρος ο Σικελιώτης

Πρόκειται για μία από τις σπάνιες περιπτώσεις όπου η ιστορική αφήγηση και τα αρχαιολογικά κατάλοιπα συμπληρώνουν τόσο άμεσα το ένα το άλλο.

Ο ναός και οι οχυρώσεις της πόλης

Λίγοι επισκέπτες παρατηρούν ότι δυτικά του ναού διακρίνονται ακόμη τμήματα των αρχαίων οχυρώσεων του Ακράγαντα. Διασώζεται επίσης τμήμα της αρχαίας οδού που ακολουθούσε τη γραμμή των τειχών. Το αμυντικό αυτό σύστημα κατασκευάστηκε στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ. και ενισχύθηκε τον 4ο αιώνα π.Χ. με την ανέγερση μεγάλου πύργου, τμήματα του οποίου σώζονται ακόμη βορειοανατολικά του ναού. Έτσι, ο ναός δεν αποτελούσε μόνο λατρευτικό κέντρο, αλλά εντασσόταν σε ένα ευρύτερο αστικό και αμυντικό τοπίο.

Οι αναστηλώσεις

Η εικόνα που αντικρίζουμε σήμερα είναι αποτέλεσμα πολυάριθμων επεμβάσεων συντήρησης. Οι πρώτες σημαντικές εργασίες πραγματοποιήθηκαν ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα, όταν αρκετοί κίονες της βόρειας πλευράς επανατοποθετήθηκαν στην αρχική τους θέση.

Τα τελευταία χρόνια εφαρμόστηκαν νέες εργασίες στερέωσης και συντήρησης με τη συμβολή ευρωπαϊκών προγραμμάτων, με στόχο την προστασία των αρχαίων λίθων από τη διάβρωση και τις περιβαλλοντικές φθορές.

Μία διαφορετική άποψη του ναού, μέσα στο φυσικό του τοπίο.

Από την επίσκεψή μου

Από όλους τους ναούς της Κοιλάδας, ο λεγόμενος Ναός της Ήρας είναι ίσως εκείνος που προσφέρει την πιο εντυπωσιακή πανοραμική θέα. Καθώς στέκεται στην ανατολική άκρη του λόφου, ο επισκέπτης μπορεί να αγναντέψει τη θάλασσα και να αντιληφθεί γιατί οι αρχαίοι Έλληνες επέλεξαν αυτή τη θέση για την ανέγερση ενός τόσο επιβλητικού μνημείου.

Αξίζει επίσης να αφιερώσουμε χρόνο στα ίχνη του βωμού, στα σωζόμενα τμήματα των οχυρώσεων και στις επιφάνειες των λίθων που φέρουν ακόμη τα σημάδια της μεγάλης πυρκαγιάς του 406 π.Χ. Είναι λεπτομέρειες που μετατρέπουν την επίσκεψη από μια απλή περιήγηση σε μια ουσιαστική επαφή με την ιστορία.

Ο λεγόμενος Ναός της Ήρας αποτελεί αναμφίβολα ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της Κοιλάδας των Ναών και κορυφαίο δείγμα της δωρικής αρχιτεκτονικής της Μεγάλης Ελλάδας. Παρότι η παραδοσιακή ονομασία του εξακολουθεί να χρησιμοποιείται, η σύγχρονη έρευνα μάς υπενθυμίζει ότι η αρχαιολογία είναι μια επιστήμη που εξελίσσεται διαρκώς. Κάθε νέα ανασκαφή, κάθε νέα μελέτη και κάθε προσεκτική επανεξέταση των πηγών μπορεί να αλλάξει όσα θεωρούσαμε δεδομένα.

Ίσως αυτό να είναι και το μεγαλύτερο δίδαγμα που προσφέρει ο ναός: πίσω από τους αρχαίους λίθους δεν κρύβονται μόνο ιστορίες του παρελθόντος, αλλά και η συνεχής προσπάθεια των ανθρώπων να τις κατανοήσουν.

Μπορούμε να επισκεφθούμε μαζί τον πιο καλοσυντηρημένο ναό της Κοιλάδας των Ναών, τον καλούμενο Ναό της Ομόνοιας μέσα από αυτόν τον σύνδεσμο.

Καθώς ο επισκέπτης κινείται στο ανατολικό τμήμα της Κοιλάδας των Ναών του Ακράγαντα, ένα από τα πιο εντυπωσιακά μνημεία της Μεγάλης Ελλάδας αποκαλύπτεται ξαφνικά μπροστά του. Ο Ναός της Ομόνοιας, λουσμένος στο φως της Σικελίας, στέκεται σχεδόν ακέραιος έπειτα από περισσότερα από 2.400 χρόνια ιστορίας.

Η εικόνα του δεν είναι απλώς αρχαιολογική. Είναι σχεδόν συμβολική: ένας ελληνικός ναός που επέζησε από σεισμούς, πολέμους, λεηλασίες και τη μεταμόρφωση του κόσμου γύρω του, για να φτάσει μέχρι σήμερα ως ένα από τα καλύτερα διατηρημένα δωρικά μνημεία στον πλανήτη.

Μια πολύ κοντινή ματιά στο αρχιτεκτονικό μεγαλείο του μνημείου.

Η ονομασία και το ιστορικό της πρόβλημα

Παρότι σήμερα είναι γνωστός ως «Ναός της Ομόνοιας», η αρχική του αφιέρωση παραμένει άγνωστη. Το όνομα δεν προέρχεται από την αρχαιότητα, αλλά αποδόθηκε πολύ αργότερα, κατά τη νεότερη εποχή, με βάση μια επιγραφή που βρέθηκε στην περιοχή και σχετιζόταν με τη ρωμαϊκή περίοδο και την έννοια της συμφιλίωσης.

Στην πραγματικότητα, κανένα αρχαιολογικό εύρημα δεν επιβεβαιώνει σε ποιον θεό ήταν αφιερωμένος ο ναός. Αυτό τον καθιστά χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός προβλήματος που συναντάται συχνά στην αρχαιολογία του Ακράγαντα: η εντυπωσιακή διατήρηση των μνημείων δεν συνοδεύεται πάντα από σαφείς επιγραφικές μαρτυρίες.

Χρονολόγηση και ιστορικό πλαίσιο

Ο ναός χρονολογείται στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ., πιθανότατα γύρω στο 440–430 π.Χ., σε μια περίοδο όπου ο Ακράγας βρισκόταν στο απόγειο της δύναμής του. Ήταν η εποχή μετά την άνοδο του τυράννου Θήρωνα και λίγο πριν την καταστροφή της πόλης από τους Καρχηδονίους το 406 π.Χ.

Ο Ακράγας εκείνη την περίοδο ήταν μία από τις πλουσιότερες πόλεις του ελληνικού κόσμου. Οι ναοί του δεν ήταν απλώς λατρευτικά κέντρα, αλλά και πολιτικά και ιδεολογικά σύμβολα ισχύος. Αντανακλούσαν τον πλούτο, την αίγλη και τη δύναμη της Μεγάλης Ελλάδας.

Αρχιτεκτονική – ένα κλασικό δωρικό πρότυπο

Εδώ μπορούμε να δούμε πιο καθαρά τις λεπτομέρειες και την αρχιτεκτονική του ναού.

Ο Ναός της Ομόνοιας ακολουθεί τον κλασικό δωρικό περίπτερο τύπο με 6 κίονες στις στενές πλευρές και 13 κίονες στις μακρές. Διαθέτει υψηλό κρηπίδωμα τριών βαθμίδων, αυστηρή συμμετρία και καθαρή γεωμετρία. Οι αναλογίες του θεωρούνται εξαιρετικά αρμονικές και αντιπροσωπεύουν την ώριμη φάση της δωρικής αρχιτεκτονικής στη Δύση.

Ο ναός ήταν κατασκευασμένος από τοπικό ασβεστόλιθο, ο οποίος στη συνέχεια καλυπτόταν με κονίαμα και χρωματιζόταν έντονα, όπως συνέβαινε σε όλους τους ελληνικούς ναούς της εποχής.

Η μετατροπή του σε χριστιανική βασιλική

Ένα από τα πιο σημαντικά κεφάλαια της ιστορίας του ναού είναι η δεύτερη ζωή του. Κατά την ύστερη αρχαιότητα, πιθανότατα τον 6ο αιώνα μ.Χ., ο ναός μετατράπηκε σε χριστιανική εκκλησία. Αυτή η μετατροπή αποδείχθηκε καθοριστική για τη διατήρησή του.

Οι τοίχοι του σηκού διαμορφώθηκαν ώστε να στεγάσουν τον νέο λατρευτικό χώρο, ενώ τα ανοίγματα προσαρμόστηκαν στη χριστιανική λειτουργική χρήση. Η χρήση του ως εκκλησίας προστάτεψε το μνημείο από την πλήρη καταστροφή, σε αντίθεση με άλλους ναούς που χρησιμοποιήθηκαν ως λατομεία οικοδομικού υλικού κατά τον Μεσαίωνα.

Παρά τις παρεμβάσεις της νέας θρησκείας, ο πρωτότυπος χαρακτήρας και η αρχιτεκτονική του ναού επιβίωσαν μέσα στο πέρασμα των αιώνων διατηρώντας την αρχαία ελληνική ταυτότητα.

Η κατάσταση διατήρησης

Η σημερινή εξαιρετική κατάσταση του ναού οφείλεται σε έναν συνδυασμό παραγόντων:

• στη μετατροπή του σε εκκλησία
• στη σχετικά σταθερή γεωλογική θέση του λόφου
• στην ανθεκτική κατασκευή του
• στην περιορισμένη μεσαιωνική λεηλασία σε σχέση με άλλα μνημεία

Αποτέλεσμα αυτών είναι ένας ναός που διατηρεί σχεδόν πλήρως τον χαρακτήρα του και επιτρέπει στον επισκέπτη να αντιληφθεί με μεγάλη ακρίβεια την αρχική του μορφή.

Κοιτάμε προς το εσωτερικό του ναού της Ομόνοιας από τη μακριά πλευρά.

Τι λένε οι αρχαίες πηγές

Δεν διαθέτουμε αρχαία πηγή που να αναφέρει ρητά τον συγκεκριμένο ναό με το σημερινό του όνομα. Ωστόσο, αρχαίοι συγγραφείς όπως ο Διόδωρος ο Σικελιώτης περιγράφουν γενικά την οικοδομική δραστηριότητα του Ακράγαντα και την τεράστια μνημειακή ανάπτυξη της πόλης κατά τον 5ο αιώνα π.Χ.

Αυτές οι αναφορές μας βοηθούν να κατανοήσουμε το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ανεγέρθηκε ο ναός.

🏛️ Τι λέει η σύγχρονη αρχαιολογία

Η σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα έχει καταλήξει στα εξής βασικά συμπεράσματα:

• ο ναός χρονολογείται στο τελευταίο τέταρτο του 5ου αιώνα π.Χ.
• ανήκει στον ώριμο δωρικό ρυθμό της Σικελίας
• η αρχική του αφιέρωση παραμένει αβέβαιη
• η μετατροπή του σε χριστιανική εκκλησία συνέβαλε καθοριστικά στη διατήρησή του

Παράλληλα, συγκριτικές μελέτες με άλλους ναούς της περιοχής δείχνουν ότι αποτελεί ένα από τα πιο ισορροπημένα αρχιτεκτονικά παραδείγματα της εποχής του.

Με φόντο τον εντυπωσιακό ναό της Ομόνοιας.

💡 Γνωρίζατε ότι…

• Ο Ναός της Ομόνοιας είναι ένας από τους ελάχιστους ελληνικούς ναούς στον κόσμο που σώζονται σχεδόν πλήρεις.
• Η σημερινή του μορφή δεν είναι «παγωμένη στον χρόνο», αλλά αποτέλεσμα συνεχούς ιστορικής εξέλιξης, από την αρχαιότητα έως τη χριστιανική εποχή.
• Η ονομασία «Ομόνοια» δεν έχει άμεση σχέση με την αρχική λειτουργία του μνημείου.

 Από την επίσκεψή μου

Στο συγκεκριμένο σημείο της Κοιλάδας των Ναών, αυτό που εντυπωσιάζει περισσότερο δεν είναι μόνο η διατήρηση των κιόνων, αλλά η αίσθηση ότι ο ναός παραμένει «ζωντανός» μέσα στο τοπίο. Η ορατότητα της περίστασης, η καθαρότητα των γραμμών και η θέση του στο φυσικό περιβάλλον της Σικελίας τον καθιστούν ένα από τα πιο φωτογενή και κατανοητά μνημεία για τον σύγχρονο επισκέπτη.

Ακολουθείστε τον σύνδεσμο για να μάθετε περισσότερα για την Κοιλάδα των Ναών του Ακράγαντα..

Η Κοιλάδα των Ναών (Valle dei Templi) στον Ακράγαντα της Σικελίας αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά σύνολα του αρχαίου ελληνικού κόσμου και το καλύτερα διατηρημένο δείγμα δωρικής αρχιτεκτονικής εκτός της σημερινής Ελλάδας. Από το 1997 έχει ενταχθεί στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, καθώς αποτελεί μοναδική μαρτυρία του πολιτισμού της Μεγάλης Ελλάδας (Magna Graecia).

Παρότι ονομάζεται «Κοιλάδα», ο αρχαιολογικός χώρος δεν βρίσκεται σε χαμηλό σημείο, αλλά πάνω σε μια μακρόστενη ασβεστολιθική ράχη που δεσπόζει πάνω από τη νότια ακτή της Σικελίας. Εκτείνεται σε περισσότερα από 1.300 εκτάρια και περιλαμβάνει τα ερείπια της αρχαίας πόλης του Ακράγαντα, ιερά, νεκροπόλεις, οχυρώσεις και επτά μεγάλους ελληνικούς ναούς.

Η ίδρυση του Ακράγαντα και η παρουσία των αρχαίων Ελλήνων

Ο Ακράγας ιδρύθηκε γύρω στο 580 π.Χ. από Έλληνες αποίκους της Γέλας, οι οποίοι κατάγονταν κυρίως από τη Ρόδο και την Κρήτη. Η ίδρυση της πόλης εντάσσεται στο μεγάλο κύμα του ελληνικού αποικισμού, κατά το οποίο οι Έλληνες δημιούργησαν δεκάδες αποικίες στη Σικελία και τη Νότια Ιταλία.

Χάρη στη στρατηγική του θέση, τα εύφορα εδάφη και το ακμάζον εμπόριο, ο Ακράγας εξελίχθηκε σε μία από τις πλουσιότερες και ισχυρότερες ελληνικές πόλεις της Μεσογείου. Κατά τον 5ο αιώνα π.Χ., ιδιαίτερα επί του τυράννου Θήρωνα (488–472 π.Χ.), γνώρισε τη μεγαλύτερη ακμή του. Η νίκη των Ελλήνων επί των Καρχηδονίων στη μάχη της Ιμέρας το 480 π.Χ. ενίσχυσε ακόμη περισσότερο το κύρος και τον πλούτο της πόλης, επιτρέποντας την ανέγερση των εντυπωσιακών ναών που σώζονται έως σήμερα.

Ο φιλόσοφος Εμπεδοκλής, που γεννήθηκε στον Ακράγαντα, περιέγραφε τους συμπολίτες του λέγοντας χαρακτηριστικά ότι «χτίζουν σαν να πρόκειται να ζήσουν για πάντα και γλεντούν σαν να πρόκειται να πεθάνουν αύριο», μια φράση που αποτυπώνει εύγλωττα τον πλούτο και την ευημερία της πόλης.

Το 406 π.Χ. οι Καρχηδόνιοι πολιόρκησαν και κατέστρεψαν τον Ακράγαντα, σηματοδοτώντας το τέλος της χρυσής εποχής του. Αργότερα η πόλη πέρασε στη ρωμαϊκή κυριαρχία με το όνομα Agrigentum, ενώ κατά τους βυζαντινούς χρόνους αρκετοί από τους ναούς μετατράπηκαν σε χριστιανικές εκκλησίες, γεγονός που συνέβαλε στη διατήρησή τους.

Οι σημαντικότεροι ναοί της Κοιλάδας

Ναός της Ομόνοιας (Tempio della Concordia)

Ο καλοδιατηρημένος ναός της Ομόνοιας!

Ο Ναός της Ομόνοιας είναι το σπουδαιότερο και καλύτερα διατηρημένο μνημείο της Κοιλάδας των Ναών, αλλά και ένας από τους τρεις καλύτερα διατηρημένους δωρικούς ναούς ολόκληρου του αρχαίου ελληνικού κόσμου, μαζί με τον Ναό του Ηφαίστου στην Αθήνα και τον λεγόμενο Ναό του Ποσειδώνα στην Ποσειδωνία (Paestum). Η εξαιρετική του κατάσταση επιτρέπει σήμερα στον επισκέπτη να αντιληφθεί σχεδόν πλήρως την αρχική μορφή ενός ελληνικού ναού του 5ου αιώνα π.Χ.

Ο ναός οικοδομήθηκε περίπου μεταξύ 440 και 430 π.Χ., κατά την περίοδο της μεγαλύτερης ακμής του Ακράγαντα. Η πόλη είχε αποκτήσει τεράστιο πλούτο χάρη στο εμπόριο και τη γεωργία, γεγονός που της επέτρεψε να ανεγείρει μερικά από τα πιο επιβλητικά ιερά της Μεγάλης Ελλάδας. Ο Ναός της Ομόνοιας θεωρείται ένα από τα τελευταία μεγάλα έργα της κλασικής περιόδου πριν από την καταστροφή της πόλης από τους Καρχηδονίους το 406 π.Χ.

Παρά την καθιερωμένη ονομασία του, δεν γνωρίζουμε σε ποια θεότητα ήταν αφιερωμένος ο ναός. Το όνομα «Ναός της Ομόνοιας» δεν είναι αρχαίο. Η ονομασία προέρχεται από μια λατινική επιγραφή της ρωμαϊκής εποχής, αφιερωμένη στην Concordia (τη θεά της Ομόνοιας), η οποία βρέθηκε κοντά στον ναό. Οι πρώτοι περιηγητές και αρχαιολόγοι του 16ου αιώνα θεώρησαν λανθασμένα ότι η επιγραφή σχετιζόταν με το μνημείο, και έτσι επικράτησε το σημερινό του όνομα. Ωστόσο, οι σύγχρονοι αρχαιολόγοι συμφωνούν ότι η επιγραφή δεν είχε καμία σχέση με τον ναό και η πραγματική θεότητα στην οποία ήταν αφιερωμένος παραμένει άγνωστη. Έχουν διατυπωθεί διάφορες υποθέσεις, αλλά καμία δεν έχει επιβεβαιωθεί.

Η εξαιρετική διατήρηση του ναού οφείλεται κυρίως σε ένα γεγονός που συνέβη περίπου χίλια χρόνια μετά την κατασκευή του.

Στα τέλη του 6ου αιώνα μ.Χ., ο επίσκοπος του Ακράγαντα Γρηγόριος μετέτρεψε τον αρχαίο ναό σε χριστιανική βασιλική αφιερωμένη στους Αγίους Πέτρο και Παύλο. Για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες της νέας λατρείας έκλεισαν τα διαστήματα ανάμεσα στους κίονες με τοιχοποιία, ανοίχθηκαν μεγάλες καμάρες στους τοίχους του σηκού, άλλαξε ο προσανατολισμός της εισόδου και αφαιρέθηκαν τα λατρευτικά στοιχεία των αρχαίων θεών.

Από αυτήν την άποψη φαίνονται οι παρεμβάσεις που έγιναν στον ναό από τη Ρωμαϊκή εποχή και ύστερα.

Αν και οι επεμβάσεις αυτές αλλοίωσαν την εσωτερική διάταξη, είχαν ως αποτέλεσμα να προστατευθεί το οικοδόμημα από τη λεηλασία και τη χρήση των λίθων του ως οικοδομικό υλικό, όπως συνέβη με πολλούς άλλους ναούς.

Ο Ναός της Ομόνοιας θεωρείται υπόδειγμα των αρχών της κλασικής ελληνικής αρχιτεκτονικής. Οι αναλογίες του είναι εξαιρετικά αρμονικές, ενώ οι αρχιτέκτονες χρησιμοποίησαν λεπτές οπτικές διορθώσεις, όπως η ελαφρά κλίση των κιόνων προς το εσωτερικό και η ανεπαίσθητη καμπύλωση των γραμμών, ώστε το μνημείο να δίνει την εντύπωση της απόλυτης συμμετρίας και ισορροπίας όταν το παρατηρεί κανείς από απόσταση.

Σήμερα ο Ναός της Ομόνοιας αποτελεί το σημαντικότερο αξιοθέατο της Κοιλάδας των Ναών και ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα μνημεία της Μεσογείου. Ιδιαίτερα κατά τη δύση του ηλίου, όταν ο χρυσοκίτρινος ασβεστόλιθος φωτίζεται από το ζεστό φως του ήλιου, ο ναός προσφέρει μία από τις πιο εντυπωσιακές εικόνες της Σικελίας. Η εξαιρετική διατήρησή του τον καθιστά πολύτιμη πηγή για τη μελέτη της αρχαίας ελληνικής ναοδομίας και ένα από τα κορυφαία επιτεύγματα του πολιτισμού της Μεγάλης Ελλάδας.

Ναός της Ήρας (Tempio di Hera ή Juno)

Ο επιβλητικός ναός της Ήρας.

Στο ανατολικό άκρο της Κοιλάδας βρίσκεται ο Ναός της Ήρας, χτισμένος περίπου το 450 π.Χ. Πρόκειται για τον πρώτο μεγάλο ναό που συναντά ο επισκέπτης όταν εισέρχεται στην Κοιλάδα των Ναών από την ανατολική πλευρά. Χτισμένος στο υψηλότερο σημείο του λόφου, δεσπόζει πάνω από την κοιλάδα και προσφέρει πανοραμική θέα προς τη θάλασσα. Η θέση αυτή δεν ήταν τυχαία· εκτός από τη θρησκευτική της σημασία, λειτουργούσε και ως ισχυρό σύμβολο της δύναμης και του πλούτου του Ακράγαντα. Επί προσθέτως ήταν ορατός στους ναυτικούς που πλησίαζαν τις ακτές της Σικελίας.

Ανήκει στην ώριμη φάση της δωρικής αρχιτεκτονικής και παρουσιάζει πολλές ομοιότητες με τον Ναό της Ομόνοιας, γεγονός που οδηγεί αρκετούς μελετητές στην άποψη ότι ίσως σχεδιάστηκαν από το ίδιο αρχιτεκτονικό εργαστήριο. Οι κίονες είχαν ύψος μεγαλύτερο από έξι μέτρα και ήταν κατασκευασμένοι από τον χαρακτηριστικό κιτρινωπό ασβεστόλιθο της περιοχής. Σήμερα σώζονται δεκαέξι κίονες, ενώ στη βόρεια πλευρά διατηρείται και τμήμα του επιστυλίου και της ζωφόρου, προσφέροντας αρκετά καλή εικόνα της αρχικής μορφής του μνημείου.

Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι ο μεγάλος βωμός, ο οποίος βρίσκεται περίπου δεκαπέντε μέτρα μπροστά από την ανατολική πρόσοψη. Εκεί τελούνταν οι δημόσιες θυσίες, καθώς στην αρχαία ελληνική λατρεία οι περισσότερες θυσίες πραγματοποιούνταν έξω από τον ναό και όχι στο εσωτερικό του.

Μία άλλη άποψη του ναού της Ήρας.

Ο ναός υπέστη σοβαρές ζημιές κατά την καταστροφή του Ακράγαντα από τους Καρχηδόνιους το 406 π.Χ., όταν πυρπολήθηκε. Αργότερα οι Ρωμαίοι πραγματοποίησαν εκτεταμένες επισκευές. Η αρχική πήλινη κεραμοσκεπή αντικαταστάθηκε από μαρμάρινη, ενώ έγιναν και επεμβάσεις για τη σταθεροποίηση του κτηρίου.

Ήταν πράγματι αφιερωμένος στην Ήρα; – Σύγχρονες θεωρίες

Η ονομασία «Ναός της Ήρας» ή «Ήρας Λακινίας» δεν προέρχεται από κάποια αρχαία επιγραφή που βρέθηκε στο μνημείο. Αντίθετα, καθιερώθηκε εξαιτίας μιας παρερμηνείας ενός χωρίου του Πλίνιου του Πρεσβύτερου. Ο Ρωμαίος συγγραφέας αναφερόταν σε έναν περίφημο ναό της Ήρας Λακινίας στο Λακίνιο ακρωτήριο, κοντά στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας, αλλά μεταγενέστεροι λόγιοι θεώρησαν λανθασμένα ότι αναφερόταν στον ναό του Ακράγαντα. Έτσι, η ονομασία καθιερώθηκε ήδη από την Αναγέννηση και διατηρείται μέχρι σήμερα για λόγους παράδοσης. Οι περισσότεροι σύγχρονοι αρχαιολόγοι δεν είναι βέβαιοι για το ότι ο ναός αυτός ήταν αφιερωμένος στην Ήρα.

Εδώ μπορούμε να δούμε τη δεσπόζουσα θέση του ναού στο ακρωτήρι, με την απέραντη θάλασσα από κάτω του.

Κατά τις ανασκαφές βρέθηκαν πολυάριθμα αναθήματα και ειδώλια. Ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι τα ευρήματα αυτά ταιριάζουν περισσότερο με τη λατρεία της Αθηνάς παρά της Ήρας. Επειδή όμως δεν έχει βρεθεί επιγραφή με το όνομα της θεότητας, η άποψη αυτή παραμένει υπό διερεύνηση.

Μια άλλη θεωρία βασίζεται σε αρχαιολογικά ευρήματα και στη θέση του ναού, ο οποίος βρίσκεται στο νοτιοανατολικό άκρο της πόλης με άμεση θέα προς τη θάλασσα. Ορισμένοι μελετητές θεωρούν πιθανό να ήταν αφιερωμένος στον Ποσειδώνα, προστάτη της ναυσιπλοΐας και των θαλάσσιων δρόμων που συνέδεαν τον Ακράγαντα με τον υπόλοιπο ελληνικό κόσμο. Ωστόσο, ούτε αυτή η υπόθεση έχει αποδειχθεί οριστικά.

Ναός του Ηρακλή (Tempio di Eracle)

Ο ναός του Ηρακλή

Ο Ναός του Ηρακλή θεωρείται ο αρχαιότερος από όλους τους μεγάλους δωρικούς ναούς της Κοιλάδας των Ναών και σηματοδοτεί την αρχή του μεγάλου οικοδομικού προγράμματος που μετέτρεψε τον Ακράγαντα σε μία από τις λαμπρότερες ελληνικές πόλεις της Δύσης. Παρότι σήμερα σώζονται μόνο οκτώ αναστηλωμένοι κίονες, οι αρχαιολόγοι θεωρούν ότι υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα ιερά της πόλης. Η ανέγερσή του ξεκίνησε γύρω στο 510 π.Χ. και ήταν αφιερωμένος στον ήρωα Ηρακλή, ο οποίος λατρευόταν ιδιαίτερα στις ελληνικές αποικίες της Δύσης.

Σε αντίθεση με αρκετούς άλλους ναούς της Κοιλάδας, στην περίπτωση του Ναού του Ηρακλή υπάρχουν ισχυρότερες ιστορικές ενδείξεις για την αφιέρωσή του. Η ταύτιση βασίζεται κυρίως στον Κικέρωνα, ο οποίος υπηρέτησε ως ταμίας (quaestor) στη Σικελία το 75 π.Χ. Στον λόγο του Κατά Βέρρη αναφέρει ότι κοντά στην αγορά του Ακράγαντα υπήρχε ένας περίφημος ναός αφιερωμένος στον Ηρακλή, μέσα στον οποίο βρισκόταν ένα εξαιρετικό χάλκινο άγαλμα του ήρωα.

Ο Κικέρων μάλιστα γράφει ότι οι κάτοικοι είχαν τόσο μεγάλη ευλάβεια προς το άγαλμα, ώστε άγγιζαν και φιλούσαν τα χείλη και το πηγούνι του, με αποτέλεσμα να έχουν λειανθεί από την επαφή χιλιάδων πιστών μέσα στους αιώνες. Το περιστατικό αυτό αναφέρεται για να καταδείξει την ιεροσυλία του Ρωμαίου διοικητή Βέρρη, ο οποίος επιχείρησε να αφαιρέσει το άγαλμα.

Η ασυνήθιστη αυτή διάταξη αποτελεί χαρακτηριστικό της πρώιμης δωρικής αρχιτεκτονικής στη Σικελία και δείχνει ότι οι αρχιτέκτονες ακόμη πειραματίζονταν με τις αναλογίες των μεγάλων ναών. Ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι στο εσωτερικό των τοίχων υπήρχαν λίθινες σκάλες, οι οποίες οδηγούσαν στην οροφή για επιθεώρηση και συντήρηση. Αυτή η τεχνική εφαρμόστηκε αργότερα και σε άλλους ναούς του Ακράγαντα και θεωρείται χαρακτηριστικό γνώρισμα της τοπικής αρχιτεκτονικής σχολής.

Ο ναός ήταν εντυπωσιακά μεγαλύτερος από τους μεταγενέστερους ναούς της Κοιλάδας και είχε πιο επιμήκεις αναλογίες. Το μήκος του ήταν περίπου 67 μέτρα και το πλάτος περίπου 25,3 μέτρα. Διέθετε 6 δωρικοί κίονες στις στενές πλευρές και 15 κίονες στις μακρές πλευρές (αντί για 13, όπως στους περισσότερους ναούς), συνολικά 42 κίονες!

Όπως οι περισσότεροι ελληνικοί ναοί, έτσι και ο Ναός του Ηρακλή ήταν προσανατολισμένος προς την ανατολή. Σύγχρονες αρχαιοαστρονομικές μελέτες υποστηρίζουν ότι η κύρια είσοδος πιθανότατα είχε σχεδιαστεί ώστε να αντικρίζει την ανατολή του ήλιου κατά τις ισημερίες, κάτι που συνδέεται με τη συμβολική σημασία του φωτός στις ελληνικές λατρείες.

Ο ναός υπέστη σοβαρές ζημιές κατά την καταστροφή του Ακράγαντα από τους Καρχηδονίους το 406 π.Χ. Αργότερα επισκευάστηκε από τους Ρωμαίους, οι οποίοι διαίρεσαν τον σηκό σε τρία τμήματα, γεγονός που ίσως υποδηλώνει διαφορετική χρήση του ιερού κατά τη ρωμαϊκή εποχή. Με την επικράτηση του Χριστιανισμού εγκαταλείφθηκε και σταδιακά κατέρρευσε, πιθανότατα και εξαιτίας σεισμών.

Κατά τον Μεσαίωνα και τους επόμενους αιώνες, πολλοί από τους λίθους του χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικό υλικό για άλλες κατασκευές, πρακτική που ήταν συνηθισμένη σε πολλά αρχαία μνημεία της Σικελίας.

Το μέγεθος του δωρικού κιονόκρανου είναι εντυπωσιακό!

Αξίζει να σημειωθεί ότι η αφιέρωση του ναού στον Ηρακλή δεν είναι τυχαία. Ο Ηρακλής ήταν ένας από τους πιο αγαπητούς ήρωες στις ελληνικές αποικίες της Σικελίας και της Κάτω Ιταλίας. Θεωρούνταν προστάτης της δύναμης, του θάρρους και της νίκης, ενώ σύμφωνα με την παράδοση είχε ταξιδέψει και στη δυτική Μεσόγειο κατά τη διάρκεια των άθλων του. Για μια ισχυρή αποικία όπως ο Ακράγας, η λατρεία του συμβόλιζε τόσο τη στρατιωτική ισχύ όσο και την ελληνική ταυτότητα των κατοίκων.

Ναός του Ολυμπίου Διός

Η ξενάγηση μας φέρνει στο πιο φιλόδοξο οικοδόμημα του Ακράγαντα, στον ναό του Ολυμπίου Διός. Η κατασκευή του ξεκίνησε μετά τη νίκη κατά των Καρχηδονίων στην Ιμέρα το 480 π.Χ., ως μνημείο ισχύος και θριάμβου. Επρόκειτο για έναν από τους μεγαλύτερους δωρικούς ναούς που σχεδιάστηκαν ποτέ με πρωτοποριακή αρχιτεκτονική.

Ένας Τελαμώνας ξαπλωμένος στο εσωτερικό του ναού.

Το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό του ήταν οι γιγάντιοι λίθινοι Τελαμώνες, ύψους περίπου οκτώ μέτρων, οι οποίοι φαίνεται ότι στήριζαν τμήματα του οικοδομήματος. Ο ναός πιθανότατα δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Με το πέρασμα των αιώνων καταστράφηκε από σεισμούς και χρησιμοποιήθηκε ως λατομείο οικοδομικού υλικού. Σήμερα σώζονται κυρίως τα θεμέλια και αναστηλωμένος ένας από τους περίφημους Τελαμώνες.

Το Ολυμπιείο δεν έμοιαζε με κανέναν άλλο ελληνικό ναό. Στους περισσότερους δωρικούς ναούς οι κίονες είναι ελεύθεροι και περιβάλλουν ολόκληρο το κτήριο. Εδώ όμως οι αρχιτέκτονες επέλεξαν μια πρωτοποριακή λύση: οι εξωτερικοί ημικίονες ήταν ενσωματωμένοι σε έναν συνεχή εξωτερικό τοίχο, ο οποίος λειτουργούσε ως πρόσθετη ενίσχυση για να αντέξει το τεράστιο βάρος της κατασκευής. Αυτή η διάταξη δεν συναντάται σε κανέναν άλλο γνωστό ελληνικό ναό της ίδιας εποχής.

Ακόμη πιο εντυπωσιακή ήταν η εσωτερική διάταξη. Ο σηκός φαίνεται ότι αποτελούνταν από τρεις μεγάλους διαδρόμους, ενώ το κεντρικό τμήμα πιθανόν έμενε ανοικτό προς τον ουρανό ή καλυπτόταν μόνο εν μέρει, αν και το ζήτημα εξακολουθεί να απασχολεί τους αρχαιολόγους.

Ο ιστορικός Διόδωρος ο Σικελιώτης αναφέρει ότι τα δύο αετώματα του ναού ήταν πλούσια διακοσμημένα. Στο ανατολικό αέτωμα απεικονιζόταν η Γιγαντομαχία, δηλαδή η μάχη των Ολύμπιων θεών εναντίον των Γιγάντων. Στο δυτικό αέτωμα εικονιζόταν η Άλωση της Τροίας. Και οι δύο παραστάσεις εξυπηρετούσαν έναν σαφή συμβολισμό: την επικράτηση της τάξης απέναντι στο χάος και, κατ’ επέκταση, τη νίκη των Ελλήνων επί των «βαρβάρων» Καρχηδονίων.

Το μνημείο αυτό έχει επιφάνεια μεγαλύτερη από 6.000 τ.μ. (56,3 × 112,7 μ.). Τα κατάλοιπα της πρόσοψης του ναού καταδεικνύουν ότι υπήρχαν δύο είσοδοι. Ο εγκάρσιος τοίχος που διακρίνεται στον χώρο των ανασκαφών χώριζε τον πρόναο από τον κυρίως ναό, δηλαδή τον σηκό (ναό). Στην απέναντι πλευρά του σηκού βρισκόταν ο οπισθόδομος, ένας βοηθητικός χώρος που προοριζόταν για τους ιερείς.

Οι χώροι αυτοί οριοθετούνταν βόρεια και νότια από δύο παράλληλες σειρές δώδεκα πεσσών (τετράγωνων στηριγμάτων), οι οποίοι συνδέονταν μεταξύ τους με τοίχους. Μέσα στην ανασκαφική τομή, μπορούμε να δούμε τα θεμέλια του νότιου περιμετρικού τοίχου του ναού. Σε αρκετούς από τους λίθους σώζονται ακόμη τα σημάδια που χάραζαν οι αρχαίοι τεχνίτες στο λατομείο, υποδεικνύοντας τη θέση που θα καταλάμβανε κάθε λίθος μέσα στο οικοδόμημα, καθώς και τον τρόπο συναρμολόγησής του.

Ο νότιος περιμετρικός τοίχος.

Ο ιστορικός Διόδωρος ο Σικελιώτης, περιγράφοντας την κατάσταση των μνημείων του Ακράγαντα μετά την καρχηδονιακή κατάκτηση του 406 π.Χ. (Βιβλιοθήκη Ιστορική, XIII, 82, 1–2), γράφει:

«Ο ναός του Διός, ο οποίος ήταν έτοιμος να δεχθεί τη στέγη του, εμποδίστηκε να ολοκληρωθεί εξαιτίας του πολέμου. Καθώς είναι ο μεγαλύτερος ναός της Σικελίας, δεν είναι υπερβολή να συγκριθεί, ως προς το μέγεθος των θεμελίων του, με τους ναούς που βρίσκονται έξω από τη Σικελία. Παρόλο που έμεινε ημιτελής, είναι φανερό από την κλίμακα του έργου πόσο μεγαλοπρεπής θα ήταν.»

Ωστόσο, οι αρχαιολογικές ανασκαφές έχουν φέρει στο φως στοιχεία που αντικρούουν εν μέρει αυτή την περιγραφή. Συγκεκριμένα, έχουν βρεθεί τμήματα της πήλινης στέγης που κάλυπτε τον χώρο γύρω από τον σηκό (την περίσταση), όπως κεραμίδες (imbrex και tegula) με ζωγραφική διακόσμηση, λίθοι με ειδικές υποδοχές για τις ξύλινες δοκούς, υδρορροές σε μορφή κεφαλής λιονταριού.

Παραμένει πάντως πιθανό ότι ο ίδιος ο σηκός δεν είχε ποτέ στεγαστεί. Σύμφωνα με τον Διόδωρο και τον Νάβιο, κατά τον Α΄ Καρχηδονιακό Πόλεμο, το Ολυμπιείο μετατράπηκε σε οχυρό από τους Ρωμαίους, οι οποίοι, μετά την κατάκτηση της πόλης το 262 π.Χ., χρειάστηκε να την υπερασπιστούν απέναντι σε καρχηδονιακή επιδρομή το 254 π.Χ. Τον 3ο αιώνα π.Χ., το αρχικό λιθόστρωτο δάπεδο αφαιρέθηκε ώστε να δημιουργηθεί νέο δάπεδο σε χαμηλότερο επίπεδο, ενώ αρκετοί από τους πεσσούς του σηκού μετατράπηκαν σε δεξαμενές νερού.

Από τα ελάχιστα σωζόμενα ερείπια του ναού, με διάσπαρτο το δομικό υλικό.

Παρά το μεγαλεπήβολο σχέδιο, ο ναός δεν αποπερατώθηκε ποτέ. Όταν οι Καρχηδόνιοι κατέλαβαν τον Ακράγαντα το 406 π.Χ., οι εργασίες διακόπηκαν οριστικά. Ο Πολύβιος, που επισκέφθηκε την πόλη δύο αιώνες αργότερα, αναφέρει ότι το Ολυμπιείο παρέμενε ακόμη ημιτελές, αν και εντυπωσίαζε για το μέγεθος και τον σχεδιασμό του.

Ναός των Διόσκουρων (Κάστορα και Πολυδεύκη)

Ο ναός των Διόσκουρων κατασκευάστηκε περίπου στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. (περίπου 480–460 ή 450 π.Χ.), όταν ο Ακράγας βρισκόταν στο απόγειο της δύναμής του. Ήταν ένας τυπικός δωρικός περίπτερος ναός, με έξι κίονες στις στενές πλευρές και δεκατρείς στις μακρές, ακολουθώντας την αρχιτεκτονική παράδοση των μεγάλων ελληνικών ναών της Μεγάλης Ελλάδας. Οι διαστάσεις του ήταν περίπου 34 × 16 μέτρα. Αν και ήταν μικρότερος από τον Ναό του Ολυμπίου Διός ή τον Ναό της Ομόνοιας, αποτελούσε ένα εξαιρετικό δείγμα της ώριμης δωρικής αρχιτεκτονικής του 5ου αιώνα π.Χ.

Ο Ναός των Διόσκουρων ήταν περίπτερος, με διαστάσεις 6 × 13 κίονες.

Το μεγάλο ζήτημα: Ήταν πράγματι αφιερωμένος στους Διόσκουρους;

Εδώ υπάρχει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον αρχαιολογικό ζήτημα. Παρότι είναι γνωστός ως Ναός των Διόσκουρων, δεν έχει βρεθεί καμία αρχαία επιγραφή ή άλλη άμεση απόδειξη που να επιβεβαιώνει ότι ήταν αφιερωμένος στον Κάστορα και τον Πολυδεύκη. Η ονομασία είναι συμβατική και καθιερώθηκε από τους πρώτους αρχαιολόγους και περιηγητές.

Σήμερα αρκετοί μελετητές θεωρούν πιθανότερο ότι ο ναός ανήκε στο Ιερό των Χθόνιων Θεοτήτων και ίσως ήταν αφιερωμένος στη Δήμητρα και την Περσεφόνη (Κόρη), καθώς βρίσκεται στο κέντρο ενός μεγάλου λατρευτικού συγκροτήματος αφιερωμένου στη γονιμότητα και τη γεωργία. Η σύνδεση με τους Διόσκουρους βασίζεται κυρίως σε αναφορές του ποιητή Πίνδαρου, ο οποίος μνημονεύει εορτές προς τιμήν τους στον Ακράγαντα.

Η καταστροφή του

Όπως και πολλά άλλα μνημεία του Ακράγαντα, ο ναός υπέστη σοβαρές ζημιές κατά την Καρχηδονιακή κατάκτηση του 406 π.Χ. Είναι πιθανό να πυρπολήθηκε και στη συνέχεια να κατέρρευσε σταδιακά εξαιτίας σεισμών και εγκατάλειψης. Στους επόμενους αιώνες, αρκετοί από τους λίθους του χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικό υλικό για νεότερες κατασκευές.

Ναός του Ηφαίστου (Vulcano)

Ο Ναός του Ηφαίστου, γνωστός και ως Ναός του Βουλκάνου (Tempio di Vulcano), είναι ο δυτικότερος από τους μεγάλους ναούς της Κοιλάδας των Ναών. Αν και σήμερα σώζονται μόνο τα θεμέλια και δύο τμήματα κιόνων, αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα μνημεία του αρχαιολογικού χώρου, καθώς αποτυπώνει τη μετάβαση από την αρχαϊκή στην κλασική ελληνική αρχιτεκτονική. Ο δωρικός ναός χρονολογείται περίπου στο 430 π.Χ., γεγονός που τον καθιστά πιθανότατα τον νεότερο από τους μεγάλους ναούς της Κοιλάδας των Ναών. Χτίστηκε σε μια περίοδο κατά την οποία ο Ακράγας είχε ήδη ολοκληρώσει τα σημαντικότερα μνημειακά του έργα και βρισκόταν στο απόγειο της οικονομικής και καλλιτεχνικής του ανάπτυξης.

Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του είναι ότι δεν θεμελιώθηκε σε παρθένο έδαφος. Οι ανασκαφές αποκάλυψαν πως κάτω από τον δωρικό ναό υπήρχε ένα αρχαϊκό ιερό (sacellum) του 6ου αιώνα π.Χ., το οποίο πιθανότατα είχε ανεγερθεί γύρω στο 500 π.Χ. Από αυτό το παλαιότερο οικοδόμημα βρέθηκαν τμήματα των θεμελίων, πήλινα αρχιτεκτονικά διακοσμητικά στοιχεία, κεραμίδες και διακοσμημένα ακροκέραμα.

Οι αρχιτέκτονες του 5ου αιώνα ενσωμάτωσαν μέρος του αρχαϊκού ιερού στα θεμέλια του νέου ναού, γεγονός που αποδεικνύει ότι ο χώρος αποτελούσε τόπο λατρείας για πολλές γενιές. Παρότι πρόκειται για καθαρά δωρικό ναό, παρουσιάζει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό που δεν συναντάται συχνά στους ναούς της Κοιλάδας. Οι αυλακώσεις των κιόνων διαθέτουν rudentatura, δηλαδή οι κάτω άκρες τους είναι στρογγυλεμένες αντί να καταλήγουν σε αιχμηρές ακμές. Πρόκειται για διακοσμητική τεχνική ιωνικής προέλευσης, γεγονός που δείχνει ότι οι αρχιτέκτονες του Ακράγαντα είχαν αρχίσει να ενσωματώνουν στοιχεία από διαφορετικές ελληνικές αρχιτεκτονικές παραδόσεις. Αυτή η λεπτομέρεια θεωρείται σημαντική για τη μελέτη της εξέλιξης της ελληνικής ναοδομίας στη Σικελία.

Ναός του Ασκληπιού

Σε μικρή απόσταση από τα τείχη της αρχαίας πόλης βρίσκεται ο Ναός του Ασκληπιού. Σε αντίθεση με τους υπόλοιπους ναούς, ήταν σχετικά μικρός και αποτελούσε μέρος ενός θεραπευτικού ιερού αφιερωμένου στον θεό της ιατρικής. Οι αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν ότι εκεί φυλασσόταν ένα περίφημο χάλκινο άγαλμα του Απόλλωνα, έργο του γλύπτη Μύρωνα, το οποίο αργότερα μεταφέρθηκε στη Ρώμη. Σήμερα σώζονται κυρίως τα θεμέλια του ναού, τα οποία αποκαλύπτουν τη διάταξη του αρχαίου ιερού.

Η σημασία της Κοιλάδας των Ναών σήμερα

Η Κοιλάδα των Ναών αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της ελληνικής παρουσίας στη Δυτική Μεσόγειο και προσφέρει μια μοναδική εικόνα της δύναμης, του πλούτου και της καλλιτεχνικής δημιουργίας των ελληνικών αποικιών της Μεγάλης Ελλάδας. Οι επιβλητικοί δωρικοί ναοί, το φυσικό τοπίο και η ιστορία που εκτείνεται σε περισσότερα από 2.500 χρόνια καθιστούν τον χώρο έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς προορισμούς της Ευρώπης.

Για κάθε επισκέπτη της Σικελίας, η περιήγηση στην Κοιλάδα των Ναών δεν είναι απλώς μια επίσκεψη σε έναν αρχαιολογικό χώρο· είναι ένα ταξίδι στην εποχή όπου ο ελληνικός πολιτισμός άκμαζε στη δυτική Μεσόγειο, αφήνοντας μια κληρονομιά που εξακολουθεί να εντυπωσιάζει ολόκληρο τον κόσμο.

Τέλος, αξίζει να τονιστεί ότι οι περισσότεροι ναοί της Κοιλάδας των Ναών δεν μπορούν να αποδοθούν με βεβαιότητα σε συγκεκριμένες θεότητες. Οι ονομασίες όπως «Ναός της Ομόνοιας», «Ναός της Ήρας» ή ακόμη και «Ναός των Διόσκουρων» είναι σε μεγάλο βαθμό συμβατικές, επειδή δεν έχουν βρεθεί επιγραφές ή άλλα αδιάσειστα στοιχεία που να αποκαλύπτουν την αρχική τους αφιέρωση. Αυτή η αβεβαιότητα αποτελεί ένα από τα πιο γοητευτικά ζητήματα της αρχαιολογικής έρευνας στον Ακράγαντα.

Στην καρδιά της Ορτυγίας, του ιστορικού κέντρου των Συρακουσών στη Σικελία, βρίσκεται ένα από τα πιο συναρπαστικά μνημεία της Μεσογείου: ο Καθεδρικός των Συρακουσών. Δεν πρόκειται απλώς για έναν εντυπωσιακό χριστιανικό ναό, αλλά για ένα ζωντανό αρχιτεκτονικό χρονικό 2.500 ετών, όπου κάθε πέτρα αφηγείται και μια διαφορετική εποχή της ιστορίας της πόλης.

Ο σημερινός καθεδρικός δεν χτίστηκε εξαρχής ως εκκλησία. Στην πραγματικότητα, ο πυρήνας του είναι ο αρχαίος ελληνικός Ναός της Αθηνάς, ένας από τους σημαντικότερους δωρικούς ναούς της Μεγάλης Ελλάδας. Μέσα στους αιώνες μεταμορφώθηκε σε βυζαντινή βασιλική, αραβικό τέμενος, νορμανδικό καθεδρικό και τελικά στο μπαρόκ αριστούργημα που βλέπουμε σήμερα. Ας δούμε, λοιπόν, την εξέλιξη αυτού του εντυπωσιακού μνημείου μέσα στον χρόνο.

Στο εσωτερικό του ναού της Αθηνάς. Βλέπουμε τους δωρικούς κίονες και τις καμάρες που προστέθηκαν αργότερα.

Ο Ναός της Αθηνάς και η Χρυσή Εποχή των Συρακουσών

Η ιστορία του μνημείου ξεκινά γύρω στο 480 π.Χ., όταν οι Συρακούσες βρίσκονταν στο απόγειο της δύναμής τους. Μετά τη μεγάλη νίκη των Ελλήνων της Σικελίας εναντίον των Καρχηδονίων στη μάχη της Ιμέρας, ο τύραννος Γέλων αποφάσισε να ανεγείρει έναν μεγαλοπρεπή ναό αφιερωμένο στην Αθηνά, προστάτιδα της πόλης, προβάλλοντας έτσι τη δύναμη και τον πλούτο της πόλης.

Όπως οι Αθηναίοι αργότερα έχτισαν τον Παρθενώνα για να συμβολίσουν την ισχύ της Αθήνας, έτσι και οι Συρακούσιοι χρησιμοποίησαν τον ναό της Αθηνάς για να δηλώσουν ότι οι ελληνικές πόλεις της Σικελίας μπορούσαν να σταθούν ισάξιες με τις μητροπόλεις της Ελλάδας.

Για τους Έλληνες της Δύσης, ο ναός λειτουργούσε ως πολιτικό σύμβολο, ιερό της προστάτιδας θεάς της πόλης, μνημείο ελληνικής νίκης απέναντι στους Καρχηδονίους, καθώς επίσης και απόδειξη του πλούτου και της ακμής των Συρακουσών. Όπως πολλοί μεγάλοι ελληνικοί ναοί, δεν λειτουργούσε μόνο ως χώρος λατρείας. Στο εσωτερικό του φυλάσσονταν αναθήματα, λάφυρα πολέμου, πολύτιμα αντικείμενα και δημόσιοι θησαυροί.

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι αρχαίοι συγγραφείς μιλούσαν με θαυμασμό για το μέγεθος και τη λαμπρότητα του ναού. Ο Κικέρων, που επισκέφθηκε τις Συρακούσες τον 1ο αιώνα π.Χ., περιγράφει ακόμη το ιερό ως ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της πόλης.

Ο ναός οικοδομήθηκε σε δωρικό ρυθμό, σύμφωνα με τα πρότυπα της κλασικής ελληνικής αρχιτεκτονικής. Διέθετε έξι κίονες στις στενές πλευρές και δεκατέσσερις στις μακριές, ενώ οι τεράστιοι μονολιθικοί κίονες έφταναν σε ύψος σχεδόν εννέα μέτρων. Οι αρχαίες πηγές αναφέρουν ότι στην κορυφή του ναού υπήρχε μια επίχρυση ασπίδα της Αθηνάς, η οποία αντανακλούσε το φως του ήλιου και λειτουργούσε ως σημείο προσανατολισμού για τα πλοία που πλησίαζαν το λιμάνι των Συρακουσών.

Αυτό που κάνει το μνημείο μοναδικό είναι ότι ο αρχαίος ναός δεν καταστράφηκε ποτέ ολοκληρωτικά. Οι δωρικοί κίονες και μεγάλο μέρος της αρχικής δομής διατηρούνται ακόμη και σήμερα μέσα στον καθεδρικό ναό, ορατοί τόσο στο εσωτερικό όσο και στα εξωτερικά τοιχώματα.

Η Μετατροπή σε Χριστιανική Εκκλησία

Με την εξάπλωση του χριστιανισμού και την επικράτηση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στη Σικελία, ο αρχαίος ναός μετατράπηκε σε χριστιανική βασιλική, πιθανότατα τον 7ο αιώνα μ.Χ.

Η μετατροπή αυτή πραγματοποιήθηκε χωρίς να κατεδαφιστεί ο ελληνικός ναός. Αντίθετα, οι Βυζαντινοί αξιοποίησαν το υπάρχον οικοδόμημα με ποικίλους τρόπους. Τα κενά ανάμεσα στους δωρικούς κίονες χτίστηκαν ώστε να δημιουργηθούν τοίχοι, ανοίχθηκαν αψίδες στο εσωτερικό και ο αρχαίος σηκός μετατράπηκε σε κεντρικό κλίτος. Τέλος, προστέθηκε χριστιανική αψίδα και ιερό βήμα.

Έτσι, το ελληνικό ιερό απέκτησε νέα λειτουργία χωρίς να απωλέσει πλήρως την αρχική του αρχιτεκτονική ταυτότητα. 

Η Αραβική Κατάκτηση και η Μετατροπή σε Τζαμί

Το 878 μ.Χ. οι Άραβες κατέλαβαν τις Συρακούσες έπειτα από μακρά πολιορκία. Κατά τη διάρκεια της αραβικής κυριαρχίας, ο ναός μετατράπηκε σε μουσουλμανικό τέμενος.

Αν και γνωρίζουμε ελάχιστες λεπτομέρειες για τις επεμβάσεις αυτής της περιόδου, θεωρείται βέβαιο ότι αφαιρέθηκαν χριστιανικές εικόνες και έγιναν οι απαραίτητες προσαρμογές για τη μουσουλμανική λατρεία. Η περίοδος αυτή διήρκεσε περίπου δύο αιώνες και άφησε το δικό της αποτύπωμα στην πολιτισμική ιστορία της πόλης.

Οι Νορμανδοί και ο Μεσαιωνικός Καθεδρικός

Το 1085 οι Νορμανδοί ανακατέλαβαν τις Συρακούσες και ο ναός καθαγιάστηκε ξανά ως χριστιανικός καθεδρικός. Κατά τη νορμανδική περίοδο προστέθηκαν νέα διακοσμητικά στοιχεία, μεσαιωνικές τοιχογραφίες, καμπαναριό και λατινικά λειτουργικά χαρακτηριστικά.

Στους αιώνες που ακολούθησαν, το κτήριο συνέχισε να εξελίσσεται, αποκτώντας γοτθικές και αναγεννησιακές επιρροές, χωρίς όμως να αλλοιωθεί ο αρχαίος ελληνικός πυρήνας.

Ο Σεισμός του 1693 και η Γέννηση της Μπαρόκ Πρόσοψης

Πίσω μου βρίσκεται η κεντρική είσοδος του ναού, η οποία παραμένει κλειστή. Για την είσοδο και την έξοδο των επισκεπτών χρησιμοποιούνται οι δύο μικρότερες είσοδοι δεξιά και αριστερά της.

Το σημαντικότερο γεγονός της νεότερης ιστορίας του ναού ήταν ο καταστροφικός σεισμός της Σικελίας το 1693, ο οποίος ισοπέδωσε μεγάλο μέρος της νοτιοανατολικής Σικελίας. Παρά τις σοβαρές ζημιές, ο αρχαίος ελληνικός σκελετός του ναού άντεξε χάρη στους τεράστιους δωρικούς κίονες που στήριζαν την κατασκευή επί αιώνες.

Η κατεστραμμένη πρόσοψη αντικαταστάθηκε στις αρχές του 18ου αιώνα από μια νέα μπαρόκ σύνθεση, έργο του αρχιτέκτονα Andrea Palma. Η σημερινή πρόσοψη αποτελεί ένα αριστούργημα του σικελικού μπαρόκ, με επιβλητικές καμπύλες γραμμές, πλούσιο γλυπτό διάκοσμο, διώροφη σύνθεση, αγάλματα αγίων και περίτεχνες κολόνες.

Πίσω από αυτή την εντυπωσιακή μπαρόκ όψη, εξακολουθεί να κρύβεται ο αρχαίος ναός της Αθηνάς του 5ου αιώνα π.Χ.. Μπορούμε να τον αναγνωρίσουμε τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εσωτερικό του μεγαλοπρεπούς αυτού οικοδομήματος.

Ένα Μνημείο που Συμπυκνώνει 25 Αιώνες Ιστορίας

Ο Καθεδρικός των Συρακουσών θεωρείται σήμερα ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της Μεσογείου, επειδή αποτυπώνει τη διαδοχή διαφορετικών πολιτισμών στον ίδιο ακριβώς χώρο.

Στο ίδιο οικοδόμημα συνυπάρχουν:

• η αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική,
• η βυζαντινή παράδοση,
• η αραβική περίοδος,
• η νορμανδική μεσαιωνική τέχνη,
• και το σικελικό μπαρόκ του 18ου αιώνα.

Ελάχιστα μνημεία στον κόσμο παρουσιάζουν τόσο καθαρά τη συνέχεια της ιστορίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Ο επισκέπτης που περνά το κατώφλι του καθεδρικού δεν βλέπει απλώς μια εκκλησία. Βλέπει έναν αρχαίο ελληνικό ναό που δεν έπαψε ποτέ να ζει, αλλά μεταμορφωνόταν συνεχώς ακολουθώντας την πορεία των πολιτισμών της Μεσογείου. Αξίζει να τον επισκεφθείτε, να τον θαυμάσετε και να αφήσετε το συναίσθημα να σας κατακλύσει καθώς δεν μπορείτε να πάρετε τα μάτια σας από τους μεγαλειώδεις δωρικούς κίονες και το αρχαίο ελληνικό στοιχείο μιλά στην καρδιά σας.

Ο φιλέλληνας Κάρολος Νικόλαος Φαβιέρος (1782 – 1855)

Ο Φαβιέρος και το πρώτο τακτικό σώμα στρατού στην Ελλάδα

Ο Φαβιέρος ήταν Γάλλος φιλέλληνας που συνεισέφερε στην ελληνική επανάσταση και μάλιστα, δημιούργησε το πρώτο τακτικό σώμα στρατού στην Ελλάδα! Αξίζει να μάθουμε λίγα περισσότερα πράγματα για τη ζωή και το έργο του και να εξερευνήσουμε το κάστρο του, το οποίο βρίσκεται κοντά στα Μέθανα.

Ποιος ήταν ο Φαβιέρος;

Ο Charles Nicolas Fabvier (εξελ.: Κάρολος Νικόλαος Φαβιέρος) (1782 -1855) ήταν Γάλλος στρατιωτικός, πολιτικός και διπλωμάτης. Γεννληθηκε στην πόλη Ποντ-α-Μουσόν της βορειοανατολικής Γαλλίας και αργότερα φοίτησε στην Πολυτεχνική Σχολή του Παρισιού. Κατετάγη στον γαλλικό στρατό το 1804 και έκτοτε ξεκίνησαν οι σημαντικότερες περιπέτειές του. Για να υπερασπιστεί τα γαλλικά συμφέροντα έφτασε μέχρι την Κωνσταντινούπολη και την Περσία. Όταν επέστρεψε στην πατρίδα του για τους Ναπολεόντιους πολέμους, ο Ναπολέων τον προήγαγε σε συνταγματάρχη. Επί προσθέτως, τον τίμησε για τη συνεισφορά του με τον τίτλο του βαρόνου.

Η γαλανόλευκη κυματίζει στο κάστρο του Φαβιέρου.

Στην επαναστατημένη έφθασε το 1823 με το ψευδώνυμο Μπορέλ, έχοντας αποστρατευτεί από τον γαλλικό στρατό ήδη από το 1818. Στόχος της άφιξής του ήταν να δημιουργήσει μια γεωργική και βιομηχανική αποικία, στην οποία θα εγκαθίσταντο εξόριστοι Γάλλοι και Ιταλοί βοναπαρτιστές. Στην αρχή, η ελληνική κυβέρνηση του παραχώρησε γη έναντι αμοιβής, ωστόσο, η δυσμενής εξέλιξη της επανάστασης δεν επέτρεψε την υλοποίηση του σχεδίου του οδηγώντας στη φυγή του από τη χώρα.

Επέστρεψε στην Ελλάδα το 1825 και ανέλαβε τη διοίκηση και την εκπαίδευση του τακτικού ελληνικού στρατού. Έλαβε μέρος ως επικεφαλής σε πολλές στρατιωτικές επιχειρήσεις, όπως στην πολιορκία της Ακρόπολης και στην απελευθέρωση της Χίου. Για την αποτυχία στη Χίο του αποδόθηκαν ευθύνες, παρά τις προηγούμενες πετυχημένες ενέργειές του.  Αξίζει να αναφέρουμε ότι το 1826 ο Φαβιέρος έκανε την πρώτη προσπάθεια ίδρυσης Ταχυδρομείου στον Πόρο, η οποία όμως δεν ευοδώθηκε.

Μέρος της οχύρωσης του κάστρου του Φαβιέρου στα Μέθανα.

Λίγο αφότου ο Ιωάννης Καποδίστριας ανέλαβε κυβερνήτης του ελληνικού κράτους, ήρθε σε ρήξη με τον Φαβιέρο, ο οποίος τελικά εγκατέλειψε οριστικά την Ελλάδα. Συνέχισε τον στρατιωτικό βίο επιστρέφοντας στην πατρίδα του, προσφέροντας τις υπηρεσίες του. Σε αναγνώριση της προσφοράς του στην Ελλάδα, η Γ’ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας τον ανακήρυξε επίτιμο Έλληνα πολίτη. Αργότερα, ο βασιλιάς Όθωνας του απένειμε τον Μεγαλόσταυρο του Τάγματος του Σωτήρος. Ο Φαβιέρος απεβίωσε στις 15 Σεπτεμβρίου του 1855 και ως ένδειξη τιμής, κηρύχτηκε τριήμερο πένθος στον ελληνικό στρατό.

Το κάστρο του Φαβιέρου στα Μέθανα

Πηγαίνοντας προς τα Μέθανα θα συναντήσετε ένα χωριό με το όνομα Τακτικούπολη. Η Τακτικούπολη Τροιζηνίας πήρε την ονομασία της από το γεγονός ότι εκεί γύρω οργανώθηκε το πρώτο τακτικό σώμα του ελληνικού στρατού. Πρόκειται για ένα πολύ σημαντικό έργο του Φαβιέρου, ο οποίος όπως είδαμε, είχε ήδη μεγάλη εμπειρία σε στρατιωτικές επιχειρήσεις όταν ήρθε στην Ελλάδα.

Το κάστρο αυτό θα σας τραβήξει την προσοχή από μακριά, καθώς σε ορισμένα σημεία τα τείχη του στέκονται σε ύψος 20 μέτρων! Υπάρχει επαρκής σήμανση για να ανεβείτε το μονοπάτι στο λόφο και να φτάσετε στο κάστρο από όπου θα απολαύσετε την εκπληκτική θέα.

Μία άποψη της θέας από το κάστρο.

Το κάστρο αυτό χτίστηκε υπό την καθοδήγηση του Φαβιέρου το 1826. Το σημείο που επιλέχθηκε αποτελεί μία καθαρά στρατηγική περιοχή καθώς εποπτεύει όλο τον κόλπο. Μάλιστα, τον 5ο αιώνα π.Χ. ο Αθηναίος στρατηγός Νικίας είχε κατασκευάσει οχυρό στο ίδιο σημείο, κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Η συνολική έκταση του κάστρου είναι περίπου 235 τ.μ..

Στη βορειοδυτική πλευρά του κάστρου υπάρχει ένα πλάτωμα, το οποίο πιθανολογείται ότι αποτελούσε μέρος της αρχαίας οχύρωσης. Ίσως μάλιστα εκεί να είχε στρατοπεδεύσει ο στρατός του Φαβιέρου, καθώς η οχύρωση προσέφερε κάποια ασφάλεια. Η νοτιοανατολική πλευρά του πλαισιώνεται από δύο κυλινδρικούς πύργους.

Αξίζει να επισκεφθείτε τη χερσόνησο των Μεθάνων, να περπατήσετε μέχρι το ηφαίστειο και ασφαλώς, να επισκεφθείτε το κάστρο του Φαβιέρου!