63
Ένα από τα πρώτα πράγματα που τράβηξαν την προσοχή μου στους δρόμους της Σικελίας ήταν οι αμέτρητες γλάστρες με σχήμα κεφαλής και ζωγραφισμένα τα πρόσωπα ενός άνδρα και μιας γυναίκας, γνωστές ως Teste di Moro. Ο άνδρας απεικονίζεται με τουρμπάνι, σαν Μαυριτανός άλλης εποχής και η γυναίκα με στέμμα, σαν πριγκιποπούλα. Σε μπαλκόνια, βιτρίνες και αγορές κάθε Σικελικής πόλης βλέπει κανείς αυτές τις ζευγαρωμένες γλάστρες, στις οποίες συνήθως φυτεύουν βασιλικό. Αξιοποιούνται επίσης και ως διακοσμητικά στοιχεία, αντιπροσωπευτικά της σικελικής παράδοσης.
Ωστόσο, πίσω από τα έντονα χρώματα, τα περίτεχνα κοσμήματα και την αδιαμφισβήτητη ομορφιά τους, κρύβεται μια σκοτεινή ιστορία. Ή μάλλον, δύο διαφορετικοί θρύλοι γεμάτοι πάθος, προδοσία, εκδίκηση και απαγορευμένο έρωτα, που γεννήθηκαν γύρω στο 1100 μ.Χ., κατά την περίοδο της αραβικής κυριαρχίας στο νησί.
Η Εκδίκηση της Προδομένης Κόρης
Ο πιο δημοφιλής και εμπορικά διαδεδομένος θρύλος μάς μεταφέρει στην καρδιά του Παλέρμο, και συγκεκριμένα στην ιστορική αραβική συνοικία Kalsa.
Σύμφωνα με την παράδοση, εκεί ζούσε μια πανέμορφη νεαρή κοπέλα. Περνούσε τις ημέρες της απομονωμένη στο σπίτι, φροντίζοντας με περίσσια αγάπη τα φυτά στο μπαλκόνι της. Μια μέρα, ένας πλούσιος νεαρός Μαυριτανός έμπορος που περνούσε από τον δρόμο την είδε και θαμπώθηκε από την ομορφιά της. Της εξομολογήθηκε αμέσως τον έρωτά του και η κοπέλα, γοητευμένη από το πάθος του, ανταποκρίθηκε.
Η ευτυχία τους όμως κράτησε λίγο. Σύντομα η κοπέλα ανακάλυψε ότι ο αγαπημένος της είχε ήδη σύζυγο και παιδιά που τον περίμεναν στην πατρίδα του στη Βόρεια Αφρική, και σχεδίαζε να επιστρέψει σύντομα σε αυτούς. Τυφλωμένη από την προδοσία, την πληγωμένη της αξιοπρέπεια και την οργή, η νεαρή Σικελή κατέστρωσε ένα μακάβριο σχέδιο. Περίμενε να κοιμηθεί ο εραστής της το βράδυ και του έκοψε το κεφάλι.
Για να τον κρατήσει για πάντα δικό της, μετέτρεψε το κομμένο κεφάλι σε γλάστρα. Φύτεψε μέσα βασιλικό (που στην αρχαιότητα θεωρούνταν το φυτό των βασιλιάδων) και το τοποθέτησε στο μπαλκόνι της. Ποτισμένος καθημερινά από τα δάκρυα της θλίψης της, ο βασιλικός αναπτύχθηκε τόσο εντυπωσιακά και έγινε τόσο ευωδιαστός, που τράβηξε την προσοχή ολόκληρης της γειτονιάς. Οι γείτονες, ζηλεύοντας την πρωτότυπη γλάστρα, άρχισαν να παραγγέλνουν από τους ντόπιους τεχνίτες πήλινα αγγεία που αναπαριστούσαν το κεφάλι του Μαυριτανού. Έτσι γεννήθηκε η παράδοση.
Οι δικές μου γλάστρες Teste di Moro.
Ο Απαγορευμένος Έρωτας των Ευγενών
Η δεύτερη εκδοχή, που συναντάται κυρίως στην ανατολική πλευρά της Σικελίας (γύρω από τη Μεσσήνη), είναι πιο κοντά στην ωμή κοινωνική πραγματικότητα εκείνης της εποχής. Αυτός ο θρύλος εξηγεί επίσης γιατί οι γλάστρες κατασκευάζονται και πωλούνται σχεδόν πάντα σε ζευγάρι.
Σε αυτή την ιστορία, η κοπέλα δεν ήταν μια απλή αστή, αλλά μια νεαρή ευγενικής καταγωγής. Όταν γνώρισε έναν νεαρό Μαυριτανό, οι δυο τους ερωτεύτηκαν παράφορα. Όμως, η σχέση τους θεωρούνταν απόλυτα απαγορευμένη και συνιστούσε θανάσιμο αμάρτημα λόγω της διαφοράς κοινωνικής τάξης, φυλής και θρησκείας.
Όταν η αυστηρή οικογένεια της κοπέλας ανακάλυψε την κρυφή σχέση, θεώρησε ότι η τιμή του ονόματός της αμαυρώθηκε ανεπανόρθωτα. Ως τιμωρία, αλλά και ως προειδοποίηση προς την υπόλοιπη κοινωνία, τα αδέλφια της κοπέλας αποκεφάλισαν και τους δύο εραστές.
Τα δύο κομμένα κεφάλια τοποθετήθηκαν σε δημόσια θέα σε ένα μπαλκόνι. Με το πέρασμα των αιώνων, η τοπική κοινωνία μετέτρεψε αυτή την τραγική ιστορία σε τέχνη: οι κεραμοποιοί άρχισαν να δημιουργούν τα δύο κεφάλια μαζί, ως ένα αιώνιο μνημείο για μια αγάπη που νίκησε τον θάνατο, έστω και με αυτόν τον μακάβριο τρόπο.
Η λογοτεχνική σύνδεση με τον Βοκάκιο
Αξίζει να σημειωθεί ότι η ιστορία του απαγορευμένου έρωτα παρουσιάζει εκπληκτική ομοιότητα με ένα από τα κλασικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας: το «Δεκαήμερο» του Τζοβάνι Βοκάκιο (14ος αιώνας).
Στην 5η ιστορία της 4ης ημέρας, ο Βοκάκιος αφηγείται την ιστορία της Lisabetta da Messina, της οποίας τα αδέλφια σκοτώνουν τον κρυφό της εραστή. Εκείνη βρίσκει το πτώμα, του κόβει το κεφάλι, το κρύβει σε μια γλάστρα με βασιλικό και το θρηνεί μέχρι να πεθάνει και η ίδια. Οι μελετητές πιστεύουν ότι ο Βοκάκιος είτε εμπνεύστηκε από τον προφορικό θρύλο της Σικελίας, είτε το έργο του ήταν τόσο δημοφιλές που τελικά ενσωματώθηκε στη λαϊκή παράδοση του νησιού.
Η ιστορική πραγματικότητα για τις γλάστρες Teste di Moro
Παρά το γεγονός ότι οι θρύλοι ξεκινούν από το 1000–1100 μ.Χ., οι ιστορικοί της τέχνης επισημαίνουν ότι τα κεραμικά αγγεία σε σχήμα ανθρώπινου κεφαλιού υπήρχαν στη Μεσόγειο από την αρχαιότητα. Ωστόσο, η τεχνική της μαγιόλικας (εφυαλωμένα κεραμικά με έντονα χρώματα) αναπτύχθηκε στη Σικελία χάρη στις τεχνικές που έφεραν οι Άραβες. Η τυποποίηση των Teste di Moro ως διακοσμητικών ζευγαριών με στέμματα και φρούτα ξεκίνησε πολύ αργότερα από τα εργαστήρια του Caltagirone, καθαρά για εμπορικούς και διακοσμητικούς λόγους, υιοθετώντας τον θρύλο για να δώσει βάθος στο προϊόν.
Ακόμα και η ζάχαρη που σερβίρουν με τον καφέ στην Κατάνια έχει την κεφαλή του Μαυριτανού! Σε αυτήν την απεικόνιση παρατηρούμε σταφύλια και λουλούδια.
Τι συμβολίζουν οι Teste di Moro σήμερα;
Αν και οι ρίζες τους είναι ποτισμένες με αίμα και εκδίκηση, σήμερα οι Teste di Moro έχουν χάσει τη μακάβρια σημασία τους. Θεωρούνται πλέον σύμβολο καλοτυχίας, γονιμότητας και ευημερίας για κάθε σπίτι.
Τα στοιχεία που προστίθενται συχνά πάνω στις κεφαλές, ως διακοσμητικά στοιχεία και στολίδια αμφίεσης, έχουν τον δικό τους συμβολισμό:
- Τα ρόδια και τα σταφύλια συμβολίζουν την αφθονία και τον πλούτο.
- Τα λεμόνια αντιπροσωπεύουν τον ήλιο και την ενέργεια της Σικελίας.
Από τα παραδοσιακά εργαστήρια του Caltagirone (της «πρωτεύουσας» της σικελικής κεραμικής) μέχρι τις πασαρέλες των Dolce & Gabbana, αυτές οι γλάστρες αποτελούν την απόλυτη ωδή στη σικελική ψυχή: μια ψυχή γεμάτη έντονα συναισθήματα, πάθος, τέχνη και ιστορία.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει για μένα και η οπτική των ντόπιων γι’ αυτούς τους θρύλους και θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας μερικές από τις απόψεις που άκουσα εκεί. Κάποιοι λοιπόν, υποστηρίζουν ότι αυτός ο θρύλος δείχνει πόσο “επικίνδυνες” είναι οι γυναίκες της Σικελίας και προειδοποιεί τους άντρες να είναι πολύ προσεκτικοί πριν τάξουν έρωτες. Άλλοι, υποστηρίζουν ότι παραμένει διαχρονικά αταίριαστο και καταδικασμένο το να αναμειγνύονται οι Ιταλοί με τους Αφρικανούς, οι Χριστιανοί με τους Μουσουλμάνους, οι λευκοί με τους έγχρωμους, κι ότι αυτός ο θρύλος μένει ζωντανός για να υπενθυμίζει ότι οι πολιτισμικές και θρησκευτικές διαφορές είναι τόσο έντονες που δεν μπορούν να συνυπάρξουν κάτω από την ίδια στέγη. Σίγουρα, κάθε ιστορία μπορεί να ερμηνευτεί με πολλούς τρόπους, ωστόσο, οι απόψεις των ανθρώπων που μεγαλώνουν και ζουν μ’ αυτές τις ιστορίες μαρτυρούν την κουλτούρα του τόπου, και ως τέτοιες αξίζει να τις πληροφορούμαστε.
Στο επόμενο ταξίδι σας στη Σικελία, μην παραλείψετε να πάρετε κι εσείς ένα ζεύγος γλάστρες για καλοτυχία!